Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber ve Dergi Politikası

Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber

Yükseköğretimde üretken yapay zekâ (ÜYZ) kullanımı, önemli fırsatlar sunduğu kadar ciddi etik ve akademik riskleri de beraberinde getirmektedir. Bu rehber; hızla gelişen ÜYZ teknolojilerinin bilimsel araştırma ve yayın süreçleri üzerindeki etkilerini değerlendirmek, muhtemel riskleri tespit etmek ve bu risklere karşı önleyici ilkeler geliştirmek amacıyla hazırlanmıştır.

Bu çerçevede rehberde aşağıdaki hususlar ele alınmaktadır:

  • Üretken yapay zekânın bilimsel araştırma ve yayınlarda kullanımının etik boyutu,
  • Üretken yapay zekâ kullanımında gözetilmesi gereken temel etik değerler,
  • Üretken yapay zekâ kullanımından doğabilecek başlıca riskler ve etik sorunlar,
  • Üretken yapay zekâ sistemlerinin sorumlu kullanımına yönelik tavsiyeler.

Rehbere erişim: 

A) Yazarlar İçin Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) Kullanım Politikası

1. Amaç ve İlke

Tefsiriyat Dergisi, bilimsel dürüstlük, özgünlük ve akademik sorumluluk ilkelerini esas alır. Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) araçlarının bilimsel araştırma ve yayın süreçlerinde kullanımı; insan merkezli, şeffaf, sorumlu ve etik sınırlar içinde olmak kaydıyla kabul edilebilir. ÜYZ, araştırmacının yerine geçen bir özne değil; sınırlı, denetlenebilir ve yardımcı bir araç olarak değerlendirilir.

2. Kullanımı Kabul Edilen Alanlar

Nihai sorumluluk yazara ait olmak üzere, ÜYZ’nin aşağıdaki alanlarda sınırlı biçimde kullanımına izin verilebilir:

  • Dilbilgisi, imla ve üslup düzeltmeleri,
  • Çeviri (son okuma ve doğrulama şartıyla),
  • Literatür taramasında ön araştırma (kaynakların doğruluğu yazar tarafından teyit edilmelidir),
  • Kaynakça düzenleme ve teknik biçimlendirme,
  • Veri etiketleme ve teknik sınıflandırma (tarafsızlık denetimi şartıyla).

3. Kullanımı Yasaklanan Alanlar

Aşağıdaki uygulamalar etik ihlal sayılır ve makalenin reddiyle sonuçlanır:

  • Makalenin tamamının veya esaslı bölümlerinin ÜYZ’ye yazdırılması,
  • Hipotez geliştirme, yorumlama, tartışma ve sonuç üretiminin ÜYZ’ye bırakılması,
  • ÜYZ’nin yazar, ortak yazar veya örtük entelektüel özne gibi sunulması,
  • ÜYZ tarafından üretilmiş uydurma veya doğrulanmamış kaynakların kullanılması,
  • Gerçek katılımcılar yerine ÜYZ aracılığıyla anket veya saha verisi üretilmesi.

4. Şeffaflık ve Beyan Zorunluluğu

ÜYZ kullanılan çalışmalarda yazarlar;

  • ÜYZ kullanımını makalenin yöntem bölümünde veya dipnotta açıkça beyan etmekle yükümlüdür,
  • Kullanılan aracın adı, sürümü ve kullanım amacı belirtilmelidir,
  • “Bu çalışmada yalnızca dil ve ifade düzeltmesi amacıyla ÜYZ kullanılmıştır.” gibi açık ve sınırlayıcı ifadeler tercih edilmelidir.

Beyan edilmeyen ÜYZ kullanımı etik ihlal olarak değerlendirilir.

5. Sorumluluk ve Hesap Verebilirlik

  • ÜYZ çıktılarının bilimsel doğruluğu, tarafsızlığı ve tutarlılığı tamamen yazara aittir.
  • ÜYZ’nin hata, yanlılık veya “halüsinasyon” üretmesi yazarı sorumluluktan muaf kılmaz.
  • Editörler ve hakemler gerekli gördüklerinde ÜYZ kullanımına ilişkin açıklama veya düzeltme talep edebilir.

6. Yaptırımlar

Bu politikaya aykırı kullanım tespit edildiğinde:

  • Makale, hakem sürecinin herhangi bir aşamasında reddedilebilir,
  • Yayınlanmış çalışmalar için geri çekme (retraction) süreci başlatılabilir,
  • Gerekli görülmesi hâlinde durum ilgili kurumlara bildirilebilir.

7. Güncelleme

Bu politika, ÜYZ teknolojilerindeki gelişmeler ve Yükseköğretim Kurulu (YÖK) tarafından yayımlanacak yeni düzenlemeler doğrultusunda periyodik olarak güncellenir.

 

B) Hakemler İçin Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) Kullanım Politikası

1. İlke

Hakemlik süreci; bağımsız akademik muhakeme, gizlilik ve etik sorumluluk esasına dayanır. ÜYZ araçları, hakemin bilimsel değerlendirme sorumluluğunu devralamaz; yalnızca sınırlı ve yardımcı bir araç olarak kullanılabilir.

2. İzin Verilen Kullanımlar

Hakemler ÜYZ’den sınırlı biçimde;

  • Hakem raporlarının dil ve ifade bakımından iyileştirilmesi,
  • Metnin biçimsel ve yapısal tutarlılığının kontrolü,
  • Genel terminoloji ve ifade önerileri

amaçlarıyla yararlanabilir. ÜYZ çıktıları mutlaka hakemin kendi akademik değerlendirmesiyle doğrulanmalıdır.

3. Yasaklanan Kullanımlar

Aşağıdaki uygulamalar etik ihlal sayılır:

  • Hakem raporunun tamamının veya esaslı bölümlerinin ÜYZ’ye yazdırılması,
  • Bilimsel değerlendirme, eleştiri, karar ve önerilerin ÜYZ’ye bırakılması,
  • ÜYZ’nin hakem kanaati yerine karar verici olarak kullanılması,
  • Kaynak doğrulaması yapılmadan ÜYZ çıktılarıyla iddia veya suçlama ileri sürülmesi.

4. Gizlilik ve Veri Güvenliği

Hakemler; makale metni, ekler, yazar bilgileri ve süreç içi yazışmaları hiçbir ÜYZ platformuna aktaramaz. Anonimleştirme yapılmış olsa dahi özgün içerikler üçüncü taraf sistemlerle paylaşılmaz.

5. Şeffaflık ve Sorumluluk

Hakemler, ÜYZ kullanımından doğan tüm etik ve bilimsel sorumluluğu üstlenir. Editörler gerekli gördüklerinde ÜYZ kullanımına ilişkin açıklama talep edebilir.

6. Editöryal Yetki ve Yaptırımlar

Bu politikaya aykırı kullanım hâlinde:

  • Hakemlik görevi sonlandırılabilir,
  • Tekrarlanan ihlallerde hakem dergi havuzundan çıkarılabilir.

 

C) Editörler İçin Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) Kullanım Politikası

1. Temel İlke

Editörlük faaliyeti; bilimsel muhakeme, etik sorumluluk, tarafsızlık ve hesap verebilirlik gerektiren asli bir akademik görevdir. ÜYZ, editörün karar yetkisini devralamaz; yalnızca sınırlı ve destekleyici bir araç olarak kullanılabilir.

2. İzin Verilen Kullanımlar

Editörler ÜYZ’den destekleyici düzeyde;

  • Ön inceleme sürecinde biçimsel ve teknik kontroller,
  • Editoryal yazışmaların dil ve üslup bakımından gözden geçirilmesi,
  • Yayın politikaları ve yönergelerin dilsel açıklığının artırılması,
  • Benzerlik, tutarlılık ve biçimsel uyuma yönelik ön değerlendirme

amaçlarıyla yararlanabilir.

3. Yasaklanan Kullanımlar

Aşağıdaki uygulamalar etik ihlal olarak değerlendirilir:

  • Kabul, ret veya düzeltme kararlarının ÜYZ’ye bırakılması,
  • Hakem seçimi ve hakem raporlarının değerlendirilmesinin ÜYZ tarafından yönlendirilmesi,
  • Makale metinlerinin, hakem raporlarının veya yazar bilgilerinin ÜYZ sistemlerine yüklenmesi,
  • ÜYZ’nin editör, hakem veya akademik otorite gibi konumlandırılması.

4. Gizlilik ve Veri Güvenliği

Editörler; makale içeriklerini, hakem raporlarını ve kimlik bilgilerini hiçbir ÜYZ platformu ile paylaşamaz. Anonimleştirilmiş olsa dahi özgün akademik içerik üçüncü taraf ÜYZ sistemlerine aktarılmaz.

5. Şeffaflık ve Sorumluluk

ÜYZ kullanımı editörün etik ve hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Editör, ÜYZ çıktılarının doğruluğunu ve uygunluğunu bizzat denetlemekle yükümlüdür.

6. Editoryal Yetki ve Etik Gözetim

Editörler, yazar ve hakemlerin ÜYZ kullanımını bu politika çerçevesinde denetlemekle sorumludur. Etik dışı kullanım tespit edilmesi hâlinde düzeltme, ret veya geri çekme süreçleri işletilebilir.

7. Yaptırımlar

Bu politikaya aykırı editoryal uygulamalar;

  • Editörlük yetki ve sorumluluklarının sınırlandırılmasına,
  • Gerekli hâllerde editoryal görevden çekilmeye

kadar varan sonuçlar doğurabilir.

8. Güncelleme

Bu politika, YÖK düzenlemeleri ve ÜYZ teknolojilerindeki gelişmeler doğrultusunda düzenli aralıklarla güncellenir.