Ebû Bekir el-Âmidî’nin (ö. 1190/1776) “Rabbenâ Emettenâ İsneteyn ve Ahyeytenâ İsneteyn” Âyetine Dair Risalesi: İnceleme ve Tahkik

Abstract

Tek bir âyetin tefsirine tahsis edilen müstakil risaleler, İslâm tefsir geleneğinde dikkat çeken ilmî türlerden biridir. Bu risaleler, âlimlere itikadî ve tefsirî bakımdan önem arz eden meseleleri müstakil ve ayrıntılı bir şekilde ele alma imkânı sağlamıştır. Bu telif geleneği Osmanlı döneminde de devam etmiş; âlimler, hakkında ihtilaf bulunan veya farklı yorumlara konu olan âyetleri inceleyerek bunlara dair müstakil risaleler kaleme almışlardır. Söz konusu eserler, Osmanlı medreselerindeki ilmî faaliyetlerin önemli bir kısmını teşkil etmektedir. Bu risalelerden biri de Diyarbakırlı âlim Ebû Bekir el-Âmidî’nin (Küçük Ahmedzâde) (ö. 1190/1776) Mü’min (Gâfir) sûresinin 11. âyetinde geçen: “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün ve iki defa dirilttin” ifadesinin tefsirine tahsis ettiği risaledir. Müellif bu eserinde âyette zikredilen iki ölüm ve iki diriliş meselesini ele almış; konuyu tefsirî ve kelâmî açıdan inceleyerek özellikle berzah hayatı, kabir azabı ve kabir nimeti meseleleri üzerinde durmuştur. Müellif, âyetin tefsirine dair farklı yorumları ortaya koymakta, bunları mukayese ederek tenkit ve tahlile tâbi tutmaktadır. Bu süreçte Kur’ân âyetleri, hadisler ve kelâmî istidlallerden yararlanmakta; ayrıca Mu‘tezile’nin konu hakkındaki görüşlerini tartışarak Ehl-i sünnet ve’l-cemaat perspektifinden değerlendirmelerde bulunmaktadır. Bu çalışma, öncelikle müellifi tanıtmayı ve onun ilmî şahsiyetini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ardından risalenin muhtevası, yöntemi ve kaynakları incelenmekte; son olarak da mevcut yazma nüshalar esas alınarak hazırlanan tahkikli metin ilim dünyasının istifadesine sunulmaktadır. Böylece hem 12. (18) yüzyılda Diyarbakır ulemasının tefsir ve akaid sahasındaki katkıları ortaya konulmakta hem de yeterince incelenmemiş Osmanlı dönemi tefsir risalelerinden bir örnek gün yüzüne çıkarılmaktadır.